De tamme rat: het meest sociale knaagdier dat u in huis kunt halen

De tamme rat is het meest op de mens gerichte knaagdier dat er is: hij herkent zijn verzorger, komt als hij geroepen wordt en zoekt zelf contact. Houd er altijd minstens twee, in een kooi van minstens 80 × 50 × 80 cm met meerdere niveaus, en reken op dagelijkse vrije tijd erbuiten. Het bezwaar is het einde: 2 tot 3 jaar is kort, en tumoren komen bij deze soort veel voor.

Slim, aanhankelijk en zwaar onderschat

De tamme rat is de gedomesticeerde bruine rat en wordt sinds de negentiende eeuw gehouden. Van alle knaagdieren is dit degene die het meest op de mens gericht is: ratten herkennen hun verzorger, komen als ze geroepen worden, leren trucjes en zoeken uit zichzelf lichamelijk contact. Wie ze eenmaal heeft gehouden, noemt ze zelden meer een knaagdier — het gedrag lijkt eerder op dat van een heel klein hondje.

De reputatie werkt tegen ze. Veel mensen associëren de rat met riolen en ziekte, terwijl de tamme rat een schoon dier is dat zich urenlang per dag poetst. Het grootste bezwaar in de praktijk is niet hygiëne maar iets anders: de korte levensduur.

Ratten lachen, alleen hoort u het niet

Dat ratten spelen is bekend; dat ze daarbij een geluid maken dat op lachen lijkt, is een van de opmerkelijkste bevindingen uit het gedragsonderzoek. De Amerikaanse neurowetenschapper Jaak Panksepp beschreef in de jaren negentig dat ratten tijdens stoeispel en bij kietelen korte roepjes rond 50 kHz produceren — ver boven wat een mens hoort. Die roepjes komen alleen voor bij plezierig contact en niet bij stress, en dieren die eraan gewend zijn, gaan de hand die kietelt actief achterna. In 2016 werd in Science beschreven waar in de hersenschors dat gedrag vandaan komt.

Voor een houder betekent dat iets praktisch. Een rat die op zijn rug gaat liggen terwijl u met een vinger over zijn buik gaat, en die daarna terugkomt voor meer, speelt echt en verdraagt het niet alleen. Blijft een dier wegduiken of verstijven, dan is het geen spel en heeft doorgaan geen zin.

Het verklaart ook waarom ratten die alleen wonen zo slecht af zijn. Stoeispel vormt een groot deel van hun dag en is met een mens maar zeer beperkt na te bootsen. Een tweede rat is geen luxe maar de speelkameraad.

2 tot 3 jaar, en dat is het pijnlijke punt

Een tamme rat wordt gemiddeld 2 tot 3 jaar oud. Voor een dier dat zo sterk hecht en zoveel persoonlijkheid heeft, is dat kort, en veel houders vinden dit het moeilijkste aspect van de soort. Bovendien komen tumoren bij ratten zo veel voor dat het laatste levensjaar vaak medisch belast is: bij vrouwtjes met name melkkliertumoren, bij beide seksen goedaardige en kwaadaardige gezwellen.

Mannetjes worden zo'n 400 tot 600 gram en zijn doorgaans rustiger en aanhankelijker; vrouwtjes blijven kleiner, rond de 300 gram, en zijn actiever en nieuwsgieriger. Beide kunnen goed, maar het verschil is groot genoeg om erover na te denken. Vrouwtjes steriliseren verlaagt het risico op melkkliertumoren aanzienlijk.

Nooit alleen: twee is het absolute minimum

Ratten leven in het wild in kolonies en zijn sociaal in de sterkst denkbare zin. Ze slapen op een hoop, poetsen elkaar en spelen stoeispelletjes. Een rat alleen houden is voor het dier ingrijpend, ook als u er zelf veel tijd aan besteedt: u bent er niet 's nachts, u poetst hem niet en u spreekt zijn taal niet.

Houd er dus minstens twee, van hetzelfde geslacht of gecastreerde mannetjes bij vrouwtjes. Drie of vier gaat vaak nog beter, omdat er dan bij overlijden van een dier altijd nog gezelschap overblijft. Nieuwe ratten introduceren gaat doorgaans makkelijker dan bij gerbils of hamsters, maar doe het wel op neutraal terrein en in stappen. Jonge dieren worden vrijwel altijd geaccepteerd.

Kooi: hoogte telt hier wel

Anders dan bij hamsters en gerbils is verticale ruimte bij ratten juist waardevol: ze klimmen graag en gebruiken elke verdieping. Een gangbare richtlijn is minimaal 80 × 50 × 80 cm voor twee dieren, met meerdere niveaus, en groter is beter. Kies een kooi met een tralieafstand van hooguit 1,5 cm voor volwassen dieren.

Vul hem met hangmatten, touwen, kartonnen dozen, buizen en een stevig slaaphuisje. Ratten hebben veel afwisseling nodig; verander de inrichting regelmatig, want verveling is bij deze soort een reëel probleem. Vermijd kooien met gaasroosters als vloer: die veroorzaken zweren aan de voetzolen. Verder heeft een rat dagelijks vrije tijd buiten de kooi nodig, in een veilige, afgesloten ruimte.

Bruxen en boggelen: geluiden die u verkeerd kunt lezen

Twee gedragingen zorgen bij nieuwe houders steevast voor ongerustheid, en allebei betekenen ze meestal het tegenovergestelde van wat ze lijken.

Bruxen is het snel over elkaar schuren van de snijtanden, wat een zacht knarsend of ratelend geluid geeft. Een rat die op uw arm ligt en bruxt, is ontspannen en tevreden — te vergelijken met het spinnen van een kat. Bij hevig bruxen kan er iets bijkomen wat boggelen heet: de kauwspier loopt achter de oogkas langs, en bij krachtig knarsen worden de ogen zichtbaar in en uit hun kas geduwd. Dat ziet er verontrustend uit en is volstrekt onschadelijk.

Hetzelfde geluid betekent in een andere context iets anders. Een rat die alleen in een hoek zit, bol is en bruxt zonder verder te bewegen, doet dat vaak van pijn of spanning. Kijk daarom naar de houding en de rest van het lichaam, niet naar het geluid op zichzelf. Naast bruxen hoort u soms een kort, hoog piepen: dat is protest bij het stoeien en hoort erbij zolang de dieren daarna gewoon doorgaan.

Voer, en waarom overgewicht hier zwaar telt

Ratten zijn omnivoor en eten vrijwel alles, wat de kans op verkeerd voeren juist vergroot. Een goed rattenblok of een gebalanceerd mengsel vormt de basis, aangevuld met verse groente, wat fruit en af en toe een gekookt ei of stukje kip. Wees zuinig met vet en suiker; ratten worden makkelijk te zwaar en overgewicht verkort hun toch al korte leven.

Mycoplasma: de luchtweg als zwakke plek

Het grootste gezondheidsprobleem is de luchtweg. Vrijwel alle tamme ratten dragen de bacterie Mycoplasma pulmonis bij zich, die chronische luchtweginfecties veroorzaakt. Goede ventilatie, stofarme bodembedekking en het vermijden van ammoniakophoping — dus vaak genoeg schoonmaken — bepalen sterk hoe zwaar dat verloopt. Gebruik geen dennen- of cederkrullen: de vluchtige stoffen daarin verergeren luchtwegklachten.

Tam worden, en wat het kost

Ratten worden opvallend snel tam. Laat ze uit de hand eten, laat ze op uw arm klimmen en til ze op met de hand onder de borst, nooit bij de staart. Binnen enkele weken komen de meeste dieren uit zichzelf naar de kooideur zodra u de kamer binnenkomt.

De kosten zijn bescheiden: € 10 tot € 20 per dier, € 20 tot € 30 per maand aan voer en bodembedekking voor twee dieren, en eenmalig € 100 tot € 200 voor een goede kooi. De dierenartskosten zijn de onzekere factor, want luchtwegmedicatie en het verwijderen van tumoren komen bij deze soort regelmatig voor. Zoek vooraf een praktijk met knaagdierervaring.

Voor wie is een tamme rat geschikt

De tamme rat is de beste keuze voor wie een klein huisdier wil met veel interactie. Voor kinderen vanaf een jaar of acht zijn ratten uitstekend: ze bijten zelden, ze zijn robuuster dan hamsters en ze zoeken zelf contact. Ze zijn het meest actief in de avond, wat voor de meeste gezinnen goed uitkomt.

Het bezwaar is het einde. Een leven van 2 tot 3 jaar is kort, en de kans op tumoren in het laatste jaar is aanzienlijk. Wie daar tegenop ziet, kan beter een cavia of een gerbil nemen. Wie het accepteert, krijgt in ruil daarvoor waarschijnlijk het meest persoonlijke kleine huisdier dat er bestaat.