De axolotl: een amfibie die nooit volwassen wordt en koel water nodig heeft

Een salamander die larve blijft

De axolotl is een salamander uit een enkel merensysteem bij Mexico-Stad. Wat hem bijzonder maakt is neotenie: hij bereikt geslachtsrijpheid zonder ooit de gedaante van een landsalamander aan te nemen. Hij houdt zijn uitwaaierende externe kieuwen, zijn staartzoom en zijn waterleven, en gaat dus nooit aan land.

Daarnaast is hij beroemd om zijn regeneratievermogen: een axolotl kan een verloren poot, staart, kaak en zelfs delen van hart en hersenen opnieuw aanmaken. Dat maakt hem tot een van de meest bestudeerde dieren in de biologie. In het wild is de soort met uitsterven bedreigd; vrijwel alle dieren in de hobby zijn nakomelingen van in gevangenschap gefokte lijnen.

Tien tot vijftien jaar

Een axolotl wordt tien tot vijftien jaar oud en bereikt een lengte van vijfentwintig tot dertig centimeter. Er zijn verschillende kleurvormen: het wildtype is donkerbruin gespikkeld, daarnaast bestaan er leucistische dieren (roze met zwarte ogen), albino's en gouden vormen.

Hij is verrassend goedkoop in aanschaf en onderhoud, maar de eisen aan het water zijn onvergeeflijk. De belangrijkste is de temperatuur, en juist daar gaat het in Nederlandse huiskamers regelmatig mis.

Koel water: de kritieke eis

Een axolotl hoort in water van vijftien tot achttien graden. Boven de tweeëntwintig graden raakt hij gestrest, boven de vierentwintig wordt het gevaarlijk: hij stopt met eten, zijn afweer zakt in en schimmel- en bacteriële infecties krijgen vat op hem. Een Nederlandse woonkamer komt in de zomer moeiteloos boven die grens.

De oplossing is een koele ruimte — een kelder, een noordkamer — of actieve koeling met een aquariumkoeler, wat een aanzienlijke investering is. Een ventilator over het wateroppervlak scheelt enkele graden door verdamping, en een goedkope noodmaatregel is het drijven van gesloten flessen ijs. Wie geen ruimte heeft die 's zomers onder de tweeëntwintig graden blijft, moet deze soort niet nemen. Verwarming is nooit nodig.

De bak en het substraatprobleem

Voor één axolotl geldt tachtig bij veertig centimeter als minimum, wat neerkomt op ongeveer honderd liter; voor twee dieren minstens honderdvijftig liter. Het gaat om bodemoppervlak, niet om hoogte — axolotls leven op de bodem en zwemmen weinig.

De bodem is het punt waar het vaakst misgaat. Axolotls happen hun voedsel op met een zuigende beweging en slikken daarbij alles mee wat los ligt. Grind is daardoor levensgevaarlijk: het veroorzaakt darmverstoppingen die vaak fataal zijn. Gebruik ofwel een kale bodem, ofwel fijn zand met een korrel onder een millimeter, dat wel wordt meegeslikt maar er weer uitkomt. Verder: een rustige filter zonder sterke stroming, gedempt licht, en schuilplekken van kurk of pvc. Axolotls houden niet van fel licht.

Voeding

De axolotl is een carnivoor. De basis is een zinkende pellet voor axolotls of forel, aangevuld met regenwormen — verreweg het beste voedsel — en ontdooide muggenlarven of stukjes garnaal. Volwassen dieren eten twee tot drie keer per week, jonge dieren dagelijks.

Wees voorzichtig met vet voer en met rundvlees of hart: dat is te vet en te moeilijk verteerbaar. Levende voedervissen zijn af te raden, omdat die parasieten en ziekten introduceren. Verwijder ongegeten resten binnen enkele uren; door de lage temperatuur breekt de bak organisch afval traag af en de waterwaarden lopen anders snel op.

Samen houden en gezondheid

Axolotls kunnen samen gehouden worden mits ze even groot zijn en de bak ruim genoeg is. Dieren van verschillende formaten zijn een probleem: de grotere bijt de kleinere in de kieuwen of poten. Dat regenereert weliswaar, maar het is stressvol en de wonden kunnen ontsteken. Houd ze bij twijfel apart.

Combineer ze niet met vissen: die pikken aan de kieuwen, en kleinere vissen worden opgegeten. De meest voorkomende problemen zijn schimmelinfecties bij te warm water, darmverstopping door grind en de zogenoemde vlokreepjes-achtige aandoeningen door slechte waterkwaliteit. Een axolotl die zijn kieuwen naar voren krult, aan het oppervlak hangt of niet meer eet, zit vrijwel altijd in te warm of te vuil water. Meet de temperatuur en de waarden voordat u iets anders probeert.

De bak inrichten en op gang brengen

Een axolotlbak moet net als een aquarium biologisch ingelopen zijn voordat er een dier in gaat. Dat duurt vier tot zes weken, waarin de bacteriën in het filter zich vormen die ammoniak omzetten. Bij een axolotl is dat extra belangrijk, omdat ze gevoeliger zijn voor ammoniak en nitriet dan de meeste vissen en omdat de lage temperatuur de biologische afbraak vertraagt.

Meet in die periode wekelijks ammoniak, nitriet en nitraat. Pas als ammoniak en nitriet allebei op nul staan en er nitraat wordt gemeten, is de bak klaar. Wie haast heeft, kan filtermateriaal uit een bestaande, gezonde bak lenen; dat versnelt het proces aanzienlijk. Zet er nooit een dier in op de dag dat de bak is opgezet: dat is de meest voorkomende oorzaak van een axolotl die binnen twee weken ziek wordt.

Voor wie is een axolotl geschikt

De axolotl past bij wie een koele ruimte heeft, bereid is de waterwaarden bij te houden en een bijzonder, opvallend dier wil dat weinig onderhoud vraagt zodra de bak eenmaal stabiel is. Ze zijn rustig, herkennen hun verzorger en komen naar de voorruit bij het voeren.

Hij past niet in een warme woonkamer zonder koeling, en niet bij wie het dier wil aanraken: de huid heeft geen schubben en is bedekt met een beschermlaag die bij aanraken beschadigt. Alleen verplaatsen als het moet, en dan met een fijnmazig net of een bakje water. En hij past niet in een gemeenschapsbak met vissen.